Bazylika katedralna
Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

Opactwo pocysterskie

data nadania tytułu bazyliki mniejszej 
18 stycznia 1965 roku

Diecezja Pelplińska

„Klasztor ten założony i uposażony przez dawnych polskich książąt Sambora, Mszczuja i Świętopełka tak wspaniale i ozdobne miał budowle, że budził podziw wszystkich ludzi”. Tak pisał dziejopisarz Jan Długosz o opactwie pelplińskim, którego historia rozpoczęła się w roku 1258, kiedy to książę tczewski Sambor II, po pertraktacjach z opatem klasztoru cysterskiego w Bad Doberan w Meklemburgii wystawił przywilej dla konwentu cystersów przekazujący im między innymi Pogódki i okoliczne wsie. Na polecenie księcia w tymże roku rozpoczęto budowę kościoła w Pogódkach, które obrane zostały na centrum nowych włości cysterskich. Zakonnicy dotarli tu w roku 1267, by po 9 latach przenieść się do Pelplina.
Pelplińskie opactwo pocysterskie jest jednym z najwspanialszych i najlepiej zachowanych w Polsce i Europie. Budowę opactwa umożliwiło cystersom podarowanie im przez księcia pomorskiego Mszczuja II wsi Pelplin 2 stycznia 1274 roku. Jednak właściwa historia klasztoru rozpoczyna się 27 października 1276 roku, kiedy to przybył z Pogódek konwent założycielski z opatem Wernerem na czele. Cystersi, wspaniali gospodarze, rolnicy, budowniczy, a także artyści i bankierzy. Prowadzili doskonale gospodarkę na nadanych im ziemiach i politykę, która zjednała im wielu możnych protektorów i darczyńców, stworzyli opactwo, które przez ponad 500 lat stanowiło ośrodek gospodarczy i kulturalny promieniujący na całe Pomorze. Dość wspomnieć, że grono protektorów otwiera papież Mikołaj IV oraz królowie Przemysław II i Władysław Łokietek. Późniejsi książęta i królowie polscy, Zygmunt III Waza, Władysław IV i Jan III Sobieski, potwierdzali przywileje zakonu i podtrzymywali zwyczaj darowizny, a także byli gośćmi opatów pelplińskich. Cystersi stanowili samowystarczalną wspólnotę , konwersi byli zazwyczaj rolnikami i rzemieślnikami. W klasztorze przepisywano dokumenty, nuty, księgi. W pierwszej połowie XV wieku powstała w Pelplinie szkoła, nadająca tytuł bakałarza, niezbędny do otrzymania święceń kapłańskich. Ważną datą w historii pelplińskiego opactwa był rok 1555, w którym opatem konwentu został po raz pierwszy Polak, Szymon z Poznania.
Cystersi gospodarzyli na pelplińskiej ziemi aż do końca XVIII wieku, kiedy to król pruski zsekularyzował majątki klasztorne, a same zakony uległy kasacie. Dorobek, który pozostawili po sobie pelplińscy cystersi, należy zaliczyć do najpiękniejszych zabytków europejskich. Przede wszystkim Katedra – mająca obecnie status Bazyliki mniejszej. Budowana przez blisko 300 lat i wyposażana jeszcze dłużej, stanowi perłę sakralnego budownictwa gotyckiego. Zachwyt budzi jej wyposażenie, gdzie style i epoki w sztuce harmonijnie się przenikają, tworząc niezwykle piękne wnętrze. Największy na wschód od Pirenejów pozłacany ołtarz, jeden z największych i najpiękniejszych zespołów stalli gotyckich, różnorodne gotyckie sklepienia naw i transeptu, unikalne malarstwo Hermana Hana, Andrzeja Stecha, wspaniałe barokowe organy i ambona oraz wiele unikatowych detali podkreślają piękno tej świątyni. Cały zabytkowy kompleks pocysterski uzupełnia piękny Kościół bramny z XIV wieku, refektarze, krużganki, witraże, a także mające swój rodowód w dawnych wiekach budowle gospodarskie oraz stawy i przepiękne ogrody.
Wiek XIX to przekształcanie się Pelplina z osady przyklasztornej w organizm miejski. W 1821 roku Pelplin staje się stolicą diecezji chełmińskiej Dlatego też na przełomie wieku XIX i XX nadano temu miasteczku miano "Pomorskich Aten".
Budowę kościoła rozpoczęto jeszcze w końcu XIII wieku. Wzniesiono ogromną trójnawową bazylikę filarową na rzucie krzyża, z dwunawowym halowym transeptem. Korpus nawowy jest pięcioprzęsłowy, a część prezbiterialna liczy cztery przęsła. Ramiona transeptu, na rzucie zbliżonym do kwadratu, połową długości występują poza obrys korpusu. Łuki arkad międzynawowych są obustronnie profilowane z użyciem ceramicznych kształtek, wsparte na potężnych ośmiobocznych filarach ujetych ozdobną opaską pod gzymsem impostowym, wyżej przechodzących w trójboczne półfilary dzielące ściany nawy głównej i połączone powyżej okien bogato profilowanymi łukami. Wyniosłe wnętrze nakrywają bogate gwiaździste sklepienia, w środkowej nawie prezbiterium i w dwóch przęsłach transeptu z biegnącym wzdłuż żebrem przewodnim, w nawie głównej z żebrami wplecionymi, podobnie w nawach bocznych korpusu i prezbiterium. W północnej nawie prezbiterium sklepienia wszystkich przęseł także łączy żebro przewodnie. Czteropolowe sklepienia w ramionach transeptu są wsparte na centralnym filarze, w północnym ramieniu kkryształowe, a w południowym sieciowe. Wsporniki i konsole służek są przeważnie ceramiczne z dekoracją rzeźbiarską, a także architektoniczne i uskokowe, wykonane z cegły. Dekoracja wsporników układa się w cykl atlantów z przedstawieniami różnie upozowanych postaci i cykl zwierzęcy z wyobrażeniami harpii, uskrzydlonego lwa, sfinksa z krzyżem, mężczyzny z małpą i orła. Z gotyckiego wyposażenia zachowały się jedynie wspaniałe stalle. Pozostałe elementy pochodzą z epoki renesansu i baroku.
Kościół opinają przypory, których łuki oporowe zostały ukryte pod dachami naw bocznych. Od wschodu i od zachodu, na osiach filarów międzynawowych wznoszą się wieloboczne wieżyczki schodowe. Elewacje obiega cokół z gzymsem, wyżej gzyms kapnikowy wyłamany nad portalem zachodnim, a górą fryzy z kształtki ceramicznej, arkadowe i sieciowe, o wielolistnych motywach. U podstawy szczytów w elewacji wschodniej i zachodniej biegnie dekoracyjna listwa z tynku o podobnych motywach wykonanych techniką sgraffita. Ozdobne kilkustrefowe szczyty prezbiterium, transeptu i korpusu, o lizenowych podziałach ze sterczynami, prześwitami i blendami, także pokrywa sgraffitowa dekoracja z rozet, trójliści i innych motywów. Wschodni szczyt zdobią ponadto ustawione u nasady konsole z popiersiami mężczyzn. Okna są przeważnie dwudzielne i trójdzielne, tylko wschodnie, środkowe okno prezbiterium jest czterodzielne, a okno w zachodniej fasadzie pięciodzielne. Bogatą dekoracją rzeźbiarską wyróżnia się portal w północnym ramieniu transeptu, wielouskokowy, na cokole, z profilowanej kształtki, z elementami sztucznego kamienia, wapienia i modelowanej, wypalonej gliny. W strefie kapiteli ościeża zdobią popiersia proroków wśród wici roślinnej. W kolejnych łukach archiwolty portalu umieszczono postacie aniołów i świętych pod baldachimami. Archiwolta jest dodatkowo ujęta zewnętrznym łukiem w ośli grzbiet z dekoracją o motywie winnej latorośli nad fryzem arkadkowym i z głową Chrystusa w kluczu. Umieszczona w tympanonie płaskorzeźba jest neoromańska, z XIX w. Bogate struktury zwieńczeń, laskowanie okien i portale ożywiają gładkie, surowe płaszczyzny ścian kościoła.
Daty poszczególnych etapów budowy nie są znane. Przyjmuje się, że budowę ukończono przed lub po połowie XIV w. Kościół został wzniesiony według jednolitego planu, z nielicznymi, drobnymi zmianami w trakcie realizacji. Znane są natomiast daty założenia sklepień w nawie głównej określone na XV w. i sklepień w ramionach transeptu, które wykonał w 1557 roku mistrz Antonius Schultes. W latach 1602–1603 dobudowano lub przebudowano zakrystię przy południowym ramieniu transeptu, a przy północnym ramieniu w 1645 roku wzniesiono kaplicę Kosów. Przeniesienie siedziby biskupa chełmińskiego do Pelplina i podniesienie kościoła do rangi katedry nastąpiło w 1824 roku. W końcu XIX wieku przeprowadzono restaurację i częściową rekonstrukcję pierwotnego wyglądu budowli.
Od strony południowej przylegają do kościoła zabudowania klasztoru, skupione wokół otoczonego krużgankiem wirydarza z sześciobocznym lawatorium. Wśród pomieszczeń wschodniego skrzydła znajduje się wysunięty ku wschodowi prostokątny kapitularz nakryty sklepieniem gwiaździsto-sieciowym, z portalem o dekoracji rzeźbiarskiej, figuralnej, zoomorficznej i roślinnej. Kapitularz powstał po 1323 roku z przekształcenia wcześniejszego oratorium. W skrzydle południowym wyróżnia się czteroprzęsłowy refektarz ze sklepieniem gwiaździstym. Klasztor rozbudowywano do 1674 roku. Całość założenia od XIV w. otaczał mur z bramami. Po kasacie klasztoru w roku 1824 nastąpiła adaptacja budynków dla potrzeb Collegium Marianum w latach 1659–1868, a także zniesienie murów i zabudowy gospodarczej. Obecnie w dawnym klasztorze mieści się seminarium duchowne.
Pelplińska Biblia Gutenberga jest jednym ze 180 egzemplarzy dwutomowej Biblii, wydrukowanych przez Gutenberga w latach 1452–1455. Do tej pory na świecie zachowało się 48 dzieł mogunckiego mistrza. Jedyny w Polsce egzemplarz tej "najdroższej książki na świecie" przechowuje Muzeum Diecezjalne w Pelplinie. Pelpliński egzemplarz, składający się z dwóch tomów, wydrukowany został na papierze w oryginalnej XV-wiecznej oprawie wykonanej przez słynnego introligatora, mistrza Henryka Costera z Lubeki.
Szczęśliwie katedra przetrwała wojny światowe XX wieku. 18 stycznia 1965 roku papież Paweł VI podnosi katedrę pelplińską do godności bazyliki mniejszej.

Pelpin1.jpg
Pelplin_123.jpg
Pelplin_Collegium_Marianum_058.jpg
Pelplin_katedra_026.jpg
Pelplin_katedra_022.jpg
Pelplin_katedra_wirydarz_351.jpg
Pelplin_katedra_010.jpg
Pelplin_katedra_003.jpg
Pelplin_katedra_016.jpg
Pelplin_katedra_063.jpg
Pelplin_katedra_064.jpg
Pelplin_katedra_065.jpg
Pelplin_2_33.jpg
Pelplin_104.jpg
Pelplin_103.jpg
Pelplin_katedra_wnetrze_362.jpg
Pelplin_2_30.jpg
Pelplin_2_32.jpg
Pelplin_108.jpg
koronacja Pelplin.jpg
Pelplin_113.jpg
Pelplin_2_45.jpg
Pelplin_katedra_wnetrze_145.jpg
Pelplin_katedra_wnetrze_151.jpg
Pelplin_katedra_wnetrze_162.jpg
Pelplin_katedra_wnetrze_170.jpg
Pelplin_katedra_wnetrze_172.jpg
Pelplin_114.jpg
Pelplin_2_29.jpg
Pelplin_katedra_wnetrze_358.jpg
Pelplin_katedra_wnetrze_177.jpg
Pelplin_katedra_wnetrze_143.jpg
Pelplin_katedra_wnetrze_139.jpg
Pelplin_katedra_wnetrze_134.jpg
Pelplin_katedra_wnetrze_154.jpg
Pelplin_107.jpg
Pelplin_082.jpg
Pelplin_2_02.jpg
Pelplin_077.jpg
Pelplin_086.jpg
Pelplin_096.jpg
Pelplin_097.jpg
Pelplin_katedra_kaplica_klasztorna_037.jpg
Pelplin_katedra_kaplica_klasztorna_038.jpg
Pelplin_katedra_kaplica_klasztorna_048.jpg
Pelplin_palac_biskupi_053.jpg
Pelplin_muzeum_diecezjalne_306.jpg
Pelplin_muzeum_diecezjalne_301.jpg
Pelplin_muzeum_diecezjalne_312.jpg
Pelplin_muzeum_diecezjalne_313.jpg
Pelplin_muzeum_diecezjalne_314.jpg
Pelplin_muzeum_diecezjalne_319.jpg
Pelplin_muzeum_diecezjalne_320.jpg
Pelplin_muzeum_diecezjalne_321.jpg